Пока жива хозяйка - живет старый дом

19:00 / 12.07.2013
3693
Не заўважыць гэты дом немагчыма. І не таму, што Жукойні Жалядскія – невялічкая вёска, а таму, што дом – асаблівы. З фасаднага боку – адразу восем (!) вокнаў, ды яшчэ з аканіцамі! І два ганкі – адзін мудрагелісты, амаль барочны, другі – строгі, гатычны. І тры коміны на бляхай крытым даху.
Салідны такі, наўпрост скажам, дамок.
– Панскі? – пытаюся ў Іаланты Валуевіч, маёй спадарожніцы па Спондаўскім сельсавеце.
– Не зусім, – загадкава ўсміхаецца яна. – А можа, і панскі. У лепшым сэнсе гэтага слова… Прынамсі, да гаспадыні дома Ядвігі Уладзіславаўны Памецькі без прыстаўкі "пані" ніхто не звяртаецца.

…Пані  Ядвіга,  нягледзячы  на цяжкасці з хадой, якія прынеслі ёй пражытыя гады, сустрэла нас ля ўваходных дзвярэй. Ад яе адкрытай усмешкі няёмкасць, што непазбежна прысутнічае, калі няпрошаным  госцем  пераступаеш чужы парог, знікае сама па сабе. І  ручаінка  размовы  вельмі  хутка стала паўнець, перарастаць у сапраўдную раку…
–  Дом  пабудаваў  тата, Уладзіслаў  Сальмановіч, –  адным  сказам  жанчына зняла  вэлюм  таямнічасці са  сваёй    прыгожай  пабудовы.– Ніякі ён быў не пан, нават наадварот – малазямельны селянін. Але сямёра дзяцей прымушалі, як сёння кажуць,  круціцца.  Нястача зрабіла з яго чалавека хадовага.  Ён  “шпікулянціў”, як мог, – вазіў у Вільню ўсё падрад: жыта, масла, парасят, гусей… І нядрэнна ў яго гэты гандаль атрымліваўся. Настолькі,  што  нават  дом вось  гэты  збудаваў  –  на два  канцы.  У  адным  мы жылі, другі тата здаваў пад школу.  Нейкую  капейчыну атрымлівалі ад “жонду” і за тое, што прыбіралі ў школе і цеплілі печкі. Словам, галечы не ведалі.
Рэгулярна  бываючы  ў “вялікім”  свеце,  Уладзіслаў Сальмановіч  хутка  змікіціў: будучыня за адукацыяй. Калі не  маеш  ладнага  кавалка зямлі, разлічвай на свой розум. І значыць, без адукацыі годнае месца ў жыцці не заняць. Генрыка, старэйшага сына, ён аддаў у Свянцянскую гімназію. А дачку Рэгіну – у Вільню, у спецыяльны “заклад”, дзе вучылі шыць і гафтаваць.
Сын вучыўся на платным аддзяленні,  матэрыяльная  падтрымка патрэбна была і “віленскай” дачцэ, а дома  – яшчэ пяцёра па лаўках… “Зашпікулянціш”  тут,  нікуды  не дзенешся. Сальмановіч вырашыў пашырыць сваё “прадпрыемства” – стаў скупляць прадукты па вёсках і зарабляць на іх перапродажы на віленскім рынку. Пайшла справа – меў, відаць, чалавек гандлярскі талент.
А потым захварэла маці…
– Перад Калядамі ў школе быў бацькоўскі сход, – расказвае пані Ядвіга. – І мама – вядома, блізка – пабегла туды без цёплай вопраткі. Праз дзень яна злягла…
Тэмпература  ў  Разаліі  паднялася  пад  сорак.  Муж  прывозіў дактароў – спачатку з Клюшчан, потым – з Міхалішак. Яны абодва паставілі аднолькавы дыягназ: запаленне лёгкіх. У 1938 годзе гэта быў амаль што прысуд.
–  Адвары  нейкія  давалі  піць  і кампрэсы рабілі – вось і ўсё тагачаснае лячэнне, – паціскае плячыма Ядвіга Уладзіславаўна. – Мама “згарэла” за чатыры дні…
І  гаспадыняй  дома  стала трынаццацігадовая  Ядзя.  Тата разрываўся  паміж  Жалядзямі  і Вільняй  –  трэба  было  карміць сям’ю.  А  на  руках  у  дзяўчынкі –  дзевяцігадовы  Алёйза, шасцігадовая  Гэленка,  Юзаф, якому  споўнілася  тры  гады  і паўтарагадовы  Ян.  І  гаспадарка: дзве  каровы,  пяцёра  свіней,  не лічачы курэй ды гусакоў. І бабуля, маміна маці…
– Яшчэ пры маме ў бабулі на кумпяку зрабіўся вялікі гуз, – удакладняе жанчына. – Тата павёз яе да  Памецькавага  Банэткі  –  быў у нашай старонцы такі фельчар. Той прарэзаў бабулін гуз і ўставіў кнаты. Сказаў ехаць у шпіталь у Свянцяны.  “Нікуды  не  паеду,  – занаравілася бабуля. – Усё адно не сёння, дык заўтра паміраць”.
І не паехала. Спачатку неяк, няхай сабе кульгаючы, але па хаце яна хадзіла, а пасля смерці мамы злягла. І праляжала больш чым чатыры гады… Канешне, самым лепшым выйсцем у такой сітуацыі была б татава жаніцьба. Але хто ж згодзіцца пайсці на сямёра дзяцей і ляжачую бабку?.. Давялося стаць дарослай мне.
Сёння  Ядвіга  Уладзіславаўна сама  здзіўляецца,  як  тады спраўлялася – і накарміць, і абмыць, і па гаспадарцы… А яшчэ ж школа, у якой кожны дзень трэба было мыць падлогі…
– Падлогі – не бяда, – гаворыць яна. – Бяда была з печкамі. Пакуль ўсё  параблю,  глыбокая  ноч  на двары. Здаецца, толькі галаву на падушку пакладу, а бабуля ўжо са свайго ложка крычыць: “Ядзюня, чацвёртая  гадзіна,  уставай!  Час школьныя печкі цепліць. Чуеш ты ці не? От жа да сну! Ядзька! Хоць ты трубу сланёвую ў вуха ўстаўляй – усё адно не прачнецца…” Устаю – куды ж мне дзецца!..
























Расказвае пані Ядвіга:
–  Найцяжэй  па  першым  часе было з хлебам. Першы замес мы з татам рабілі – цеста атрымалася рэдкае, з лапаты спаўзала. Суну яго ў печ і плачу. Бабуля выручыла. “Прысуньце, – кажа, – дзежку да ложка – пакажу, як трэба. Вось так – ручкай, памаленьку. Раздзялі цеста на акуратныя часткі і паціху падмешвай  мукой  і  мясі-мясі доўга-доўга…”
– Вось так мы і жылі. Малыя паціху падрасталі, і я пад дзеўку бралася. Ужо і на вячоркі стала пахаджваць. Толькі танцорка з мяне была слабая, не спецыяліст. Былі такія, што і надта ўмелі і польку, і валец, і кракавяк, і абэрку нейкую. Я не ўмела. Напрацуюся за дзень так, што і ногі слухацца не хочуць – якая тут абэрка! На Шкаплера ў нашым касцёле заўсёды фэст. На пляцоўцы перад касцёлам гулялі ў “сяткувку” (валейбол). І танцы тады пачыналіся ўдзень – пасля Імшы.
Музыкі гралі стройна: Міхал такі са Стаўпянат – на скрыпачцы, Віктар Мацясовы (празывалі “шляхта”, бо бацька па-польску размаўляў) – на гармоніку. І Адольф Касцялянскі – таксама стройны гарманіст. Яшчэ і цымбалы былі. Толькі і ўдзень мне не хапала часу на танцы – трэба было кароў даіць, свіней карміць…
Хаця ўбрацца я мела ў што. І  сукенак  было  некалькі.  І “драўлякі” тата з Вільні прывёз надта модныя. Такія маляваныя  басаножкі,  спераду – пасачкі, ззаду – зубчыкамі. Часу толькі  не  было  ў абноўках прагульвацца, а нярэдка – і сіл.
Ці пілі ў тыя часы? Пілі. І не вер  нікому,  хто  скажа,  што не пілі. Пілі і біліся. Страшна біліся. Памятаю, як у хаце, дзе былі танцы, падчас бойкі печ разабралі  на  цэглы  –  біліся імі. Штакетнік з платоў ламалі. Цяпер,  дзякуй  Богу,  так  не б’юцца, а тады – як шалёныя былі…
Праўда, забылася сказаць… Калі малодшыя падраслі, тата ажаніўся. Прывёў з Жукойняў Стасю, старую дзеўку. За тату яна  была  маладзей  амаль на 15 гадоў. Нас цётка Стася чамусьці  не  залюбіла  адразу.  А  ўжо  калі  свой  сын  у яе з татам знайшоўся, дык і наогул глядзець у наш бок не хацела. Толькі з сынам ёй моцна не пашчасціла – Андрэйка атрымаўся недаразвітым на галоўку. Калі мачаха зразумела гэта, перастала выпускаць Андрушу з хаты – сядзеў пад замком. А калі яму ўдавалася вырвацца – бег за людзьмі і (гаварыць не ўмеў) страшна мычэў. Людзі яго баяліся – уцякалі. Пазней цётка Стася здала яго ў спецыяльны дом для такіх, як ён, дзяцей.
З  прыходам  у  нашу  хату мачахі абавязкаў у мяне крыху паменела – хоць галаву ад работы  змагла  падняць.  Падняла і ўбачыла, што на мяне з  цікавосткай  паглядвае  хлопец. Уладзіслаў. Сталі мы з ім карагодзіцца. А ў 1940 годзе Владзюк  пайшоў  у  армію. Трапіў бядак у самае пекла – адразу на фінскую, пасля на нямецкую… Дзве вайны прайшоў, толькі ў 46-м дадому вярнуўся.
А я? Ну што я… Дзявочае сэрца – вата. Знайшла сабе другога. Альфонсам зваўся. Калі  Владзюк даведаўся пра яго, прыслаў мне пісьмо. І сёння памятаю тыя радкі: “Ядвига, пачаму ты миня измянила и палюбила другога?..” Не апраўдвалася – як выйшла, так выйшла...
Альфонс  быў  майму  сэрцу мілейшы. Не ведаю, як бы ў нас з ім склалася – можа б, і шчасліва пражылі,  бо  збіраліся  пабрацца. Толькі нямецкія лапуны яго злавілі і вывезлі на работы. А я засталася цяжарнай…
У  1945-ым  у  мяне  нарадзіўся хлопчык.  Якраз  на  другі  дзень Вельканца.  Сястра параіла  назваць яго Кшыштафам. Гэты святы – патрон вандроўнікаў. У ксёнжцы напісана, што пераносіў людзей праз рэчку. Лёгка яму давалася, бо быў моцны. Але аднаго разу ўзяўся пераносіць чалавека, і сіл яму не хапіла. “Чаму мне так цяжка?” – запытаўся. “Бо нясеш ты, Кшыштаф, не мяне, а ўвесь свет”, – адказаў яму Езус (а гэта быў Ён).
Хрэсьбіны тата зрабіў багатыя – закалоў кабана, зарэзаў цяля. Хацеў усім паказаць, што, як бы там ні было, а ўнуку ён рады…
Кшыштафу было паўтара годзіка, калі, нарэшце, вярнуўся Владзюк. Неўзабаве мы з ім пажаніліся. Майго сына ён палюбіў літаральна з першага дня. А малы – яго. Усё жыццё яны адзін да аднаго туліліся. Тым больш, што іншых дзяцей у нас не было.
Аднойчы па вёсцы пайшла пагалоска:  Альфонс  з  Польшчы прыехаў  на  цвінтар  праведаць магілы бацькоў. “Хай бы да нас завітаў, – пачуўшы навіну, сказаў мой  муж.  –  Я  б  яму  бутэльку паставіў,  што  такога  харошага хлопчыка прыстараўся”.
Але гэта я пераскочыла… Вернемся крыху ўзад. Пасля вяселля жыць мы сталі ў хаце Владзюковых бацькоў. Ён вярнуўся з вайны, а дома – пуста. Бацькі пазміралі, а брат з сям’ёй выехаў у Польшчу.



Давялося  бедаку  пачынаць  спачатку. Ну і мне пры ім.
Добрую  работу  давалі  яму, толькі  трэ  было  ў  партыю ўступіць.  Адмовіўся.  Захацеў быць  аднаасобнікам.  Каб на  сваёй  зямлі.  З  цяжкасцю наскрэблі чым пасеяць. Восенню ўраджай абмалацілі – увесь намалот забралі на падаткі. Моцна пакрыўдзіўся Владзюк! Жартачкі, усю вайну прайшоў, столькі разоў паранены – і ніякіх зніжак! З нічым тады засталіся  –  торбачкамі  ад таты ўсю зіму насіла, каб з голаду не памерці. Нічога ў нас неяк не ішло рукой – карова здохла, свінні таксама…
А тым часам памерла цётка Стася, і тата паклікаў нас да сябе, бо застаўся зусім адзін – усе дзеці даўно разышліся з хаты. Генрык і Рэгінка выехалі ў Польшчу. Ян і Юзаф сталі шахцёрамі на Данбасе. Калі пачаў будавацца Салігорск, Ян  перабраўся  туды.  А  Юзаф застаўся назаўсёды ў Данбасе – на шахце здарылася аварыя і яго заваліла вугалем, адкапалі толькі праз суткі.
Владзюк не надта хацеў, але я настаяла – пераехалі. У Жалядзях жа ўсё сваё, роднае. І галоўнае, касцёлік – вось ён, зусім побач.
Мы  ж  з  маленства  былі  прывучаныя. Шмат добрых ксяндзоў у парафіі  працавала:  і  Пяркоўскі, і Юзафовіч, і Тумашэвіч, і Гіпаліт Маліноўскі, і яго пляменнік ксёндз Юзаф, і Вайцяхоўскі з Клюшчан прыязджаў, і ксяндза Бульку добра памятаю.
У  1948  годзе  касцёл  зачынілі. Але ў параўнанні з іншымі, з якіх парабілі хлявы ды склады, нашаму пашанцавала больш. Тагачасны старшыня Руновіч заступіўся. І сельсавецкія. Не далі з храма зрабіць хлеў. “Нельга, – тлумачылі яны раённым начальнікам, – бо побач цвінтар, там нашы продкі ляжаць. Зганьбім касцёл – зганьбім іх памяць.” Вось так і застаўся касцёл незапатрабаваным.
На Шкаплерную мы маліліся на касцельным ганку – клалі кветкі і маліліся. У Вялікі пост па пятніцах абыходзілі стацыі. Але вокны ўжо былі павыбіваныя, стаў правальвацца дах прыбудовы – душа балела глядзець…
А тут пачалася перабудова, і касцёлы пачалі людзям вяртаць. Сталі старацца і мы. У Маскву пісалі, ездзілі, дзе ведалі. Мой муж, як ветэран вайны, меў трохі болей правоў, таму не баяўся – ішоў наперадзе ў гэтай справе. Я не ездзіла – на месцы пачала рыхтавацца да адкрыцця. Вышыла пяць харугваў. Вышываю неяк, і забягае да нас дахаты айцец Браніслаў Тарко. Паглядзеў – ого! Прыгожа. А я сама прыдумвала малюнак, сама вышывала. Сама, калі касцёл,  нарэшце,  адкрылі,  убірала яго,  мыла  касцельную  бялізну. Пашыла дзве альбы – вышыла іх панізе зубкамі і кветачкамі. Ды і ўсе гэтыя карункі, што жанчыны прыносілі, трэба было да толку давесці – выбеліць, выпрасаваць, прышыць…
Аднаўляць  касцёл  на  чале парафіі стаў айцец Павел Леліта. Кармяліт. Цудоўны чалавек! Быстры,  разумны,  хваткі.  Да  яго ўся  парафія  стала  гарнуцца  – адзін дошкі дае, другі – шкло, трэці – раствор мяшае. Брыгада будаўнікоў, якія аднаўлялі храм, жыла ў нашым доме – кухарыла для іх, вядома, я.
У 83 гады яшчэ прыбірала касцёл  і  мыла  касцельнае.  Цяпер вось адмовілі ногі – і па хаце стала няпроста прайсці. Сын жыве на Літве.  Жанаты.  Сюды  прыязджаюць яны з жонкай раз у два тыдні. Дапамагаюць  нам.  Каму  “нам”? Не, Владзюк даўно памёр. Нам з Андрэйкам.
Калі  Андрэю  споўнілася  17 гадоў,  тату  прыслалі  пісьмо з  бальніцы.  Маўляў,  або  вы забіраеце  яго  дахаты,  або  мы перавозім яго на пастаянна ў дом для душэўнахворых.
Тата паехаў і забраў. Мачахі на той момант ужо не было ў жывых.  А  калі  надышоў  час развітвацца з белым светам і тату, ён паклікаў да сябе нас. “Дзеткі, – сказаў ён. – Мне вас усіх  шкода.  І  за  ўсіх  я  буду маліцца.  Але  Андрэя  шкада найбольш – ён жа Богам абдзелены. Не аддавайце яго ў той шпіталь”.
Мы  і  не  аддалі.  Наадварот,  сталі  прывучаць  яго  да вуліцы,  да  людзей.  Абвыкся, памацнеў фізічна. Сказаць не можа,  а  шмат  што  разумее. Вось засталіся з ім удваіх, дык, бывае,  і  дапаможа  мне  што-небудзь. Падлогу вось швабрай пратрэ, няхай сабе па-свойму – у кутах не кранае, але пасля яго я прайдуся анучкай, і чыста ў нас. Некалі я яго выратавала, а цяпер і ён мяне, як можа, ратуе. Так вось яно ў жыцці ўсё ўзаемазвязана…
А дом… Не справіцца мне ўжо з ім – завялікі, каб, на палачку апіраючыся, за ім даглядаць. На той палове, дзе школа калісь была, мы з Андрэйкам жывём, а другая – пустая стаіць, больш дужых гаспадароў чакае. Ці дачакаецца толькі?...

__________________


Ганна ЧАКУР.

Оставить комментарий
Текст сообщения*
Защита от автоматических сообщений